Tài liệu Lựa chọn nội dung và phương pháp ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia khi dạy chuyên đề quan hệ quốc tế (1919 – 2000)

  • Số trang: 32 |
  • Loại file: PDF |
  • Lượt xem: 1198 |
  • Lượt tải: 0

Mô tả:

CHUYÊN ĐỀ: LỰA CHỌN NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP ÔN TẬP CHO HỌC SINH GIỎI QUỐC GIA KHI GIẢNG DẠY CHUYÊN ĐỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ (1919 - 2000) LỜI GIỚI THIỆU Quan hệ quốc tế (1919 – 2000), là một đề tài khó trong ôn tập và bồi dưỡng HSGQG môn lịch sử ở trường phổ thông. Trong các kì thi chọn HSG Quốc Gia môn Lịch sử những năm gần đây, cấu trúc đề thi hay đề cập đến vấn đề quan hệ quốc tế thời hiện đại gây không ít khó khăn lúng túng cho học sinh cũng như giáo viên dạy phần này. Để giải quyết khó khăn đó, tôi đã tập hợp tài liệu để viết lên đề tài : “ Lựa chọn nội dung và phương pháp ôn tập cho Học sinh giỏi Quốc gia khi giảng dạy chuyên đề Quan hệ quốc tế (1919-2000)”, nhằm cung cấp cho giáo viên bồi dưỡng và Học sinh dự thi HSG Quốc gia môn Lịch sử những kiến thức và phương pháp căn bản khi giảng dạy và học tập phần này. Nội dung đề tài gồm 3 phần: Phần 1: Nội dung Quan hệ quốc tế từ 1919 – 2000 Phần 2: Phương pháp giảng dạy Quan hệ quốc tế (1919 – 2000) Phần 3: Một số câu hỏi ôn tập Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song Quan hệ quốc tế (1919-2000) là một vấn đề khó nên đề tài Lựa chọn nội dung và phương pháp ôn tập cho Học sinh giỏi Quốc gia khi giảng dạy chuyên đề Quan hệ quốc tế (1919-2000) không thể tránh khỏi những thiếu xót và cần bổ sung them. Tôi rất mong nhận được những bổ sung góp ý của các đồng nghiệp để đề tài được hoàn thiện hơn. Tôi xin chân thành cảm ơn! 1 MỤC LỤC PHẦN 1: KHÁI QUÁT NỘI DUNG VỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ TỪ 1919 ĐẾN 2000 I. QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG GIAI ĐOẠN 1919 – 1939 I.1. Hệ thống hoà ước Vecxai – Oasinhtơn I.2. Quan hệ quốc tế trong những năm 1919 – 1929. I.3. Quan hệ quốc tế dẫn tới chiến tranh thế giới thứ hai 1929 – 1939. I.3.1. Sự hình thành ba lò lửa chiến tranh thế giới và phe trục I.3.2 Thái độ của Liên Xô, Anh, Pháp, Mĩ đối với phe phát xít. II. QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI (1939-1945) III. QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG GIAI ĐOẠN 1945 – 1991 III.1. Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945-1949) III.1.1. Hội nghị Ianta (2/1945) III.1.2. Sự thành lập Liên hợp quốc. III.1.3. Sự hình thành hai hệ thống xã hội đối lập. III.2. Chiến tranh lạnh III.2.1. Học thuyết Truman và sự khởi đầu chiến tranh lạnh III.2.2. Một số diễn biến của chiến tranh lạnh III.2.2.1. Sự xuất hiện hai khối quân sự đối đầu và cuộc chạy đua vũ trang giữa hai khối tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa III.2.2.2. Các cuộc chiến tranh cục bộ III.2.3. Xu thế hoà hoãn Đông - Tây và chiến tranh lạnh chấm dứt III.3. Sự sụp đổ của trật tự hai cực Ianta IV. QUAN HỆ QUỐC TẾ SAU CHIẾN TRANH LẠNH - MỘT TRẬT TỰ THẾ GIỚI ĐANG DẦN HÌNH THÀNH PHẦN 2: PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY QUAN HỆ QUỐC TẾ (1919 – 2000) PHẦN 3: MỘT SỐ CÂU HỎI VỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ (1919 – 2000) TÀI LIỆU THAM KHẢO 2 ĐỀ TÀI Lựa chọn nội dung và phương pháp ôn tập cho Học sinh giỏi Quốc gia khi giảng dạy chuyên đề Quan hệ quốc tế (1919-2000) PHẦN 1: KHÁI QUÁT NỘI DUNG VỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ TỪ 1919 ĐẾN 2000 Quan hệ quốc tế là một khái niệm rất rộng, có rất nhiều cách quan niệm khác nhau. Theo nghĩa chung nhất chúng ta có thể hiểu Quan hệ quốc tế là mối quan hệ giữa các nước lớn, hoặc những mối quan hệ chủ đạo của thế giới ở một thời điểm nhất định chi phối tất cả các mối quan hệ khác. Các mối quan hệ khác đều nằm trong và chịu sự ràng buộc, chi phối của mối quan hệ chính chủ đạo đó. Trong thế kỉ XX, thế giới trải qua rất nhiều biến động với những diễn biến phức tạp của quan hệ quốc tế, phản ánh tương quan so sánh lực lượng giữa các nước lớn, chi phối đến tình hình thế giới đương thời. Nhân loại trong thế kỉ XX đã trải qua hai trật tự thế giới chủ đạo dựa trên hai hệ thống: Hệ thống hoà ước VecXai – Oasinhtơn (1919 – 1939) và hệ thống hai cực Ianta (1945 – 1991). Cùng với đó là quan hệ quốc tế trong thời gian cuộc chiến tranh thế giới thứ 2 (1939-1945) và từ năm 1991 đến nay sau khi trật tự 2 cực Ianta đổ vỡ quan hệ quốc tế phát triển theo một chiều hướng mới với rất nhiều điểm khác biệt so với quan hệ quốc tế trong các giai đoạn trước đó. Bây giờ chúng ta cùng đi tìm hiểu cụ thể về quan hệ quốc tế từ năm 1919 đến nay để thấy được những nét cơ bản trong quan hệ quốc tế và những chi phối của quan hệ quốc tế đến những mối quan hệ khác. I. QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG GIAI ĐOẠN 1919 – 1939 I.1. Hệ thống hoà ước Vecxai – Oasinhtơn Sau khi chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, các nước thắng trận đã họp hội nghị hoà bình ở Vécxai (ngoại ô thủ đô Pari của Pháp) để phân chia lại thế giới và thiết lập một trật tự hoà bình, an ninh mới sau chiến tranh. Hội nghị khai mạc ngày 18/1/1919 và kéo dài suốt năm sau. Hội nghị được tiến hành trong bối cảnh thế giới có nhiều biến chuyển to lớn. Thứ nhất, thắng lợi của cuộc cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 đã chọc thủng khâu yếu nhất trong sợi dây chuyền của chủ nghĩa đế quốc, chiếm 1/6 diện tích trái đất. “Chủ nghĩa tư bản không còn là 1 một hệ thống duy nhất trên thế giới nữa và một nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới đã xuất hiện. Cuộc cách mạng tháng Mười đã ảnh hưởng sâu sắc đến cục diện toàn thế giới, thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của phong trào cách mạng thế giới và đe doạ sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản. Vấn đề được đặt ra đối với giới cầm quyền các nước tư bản là làm sao tiêu diệt được nước Nga Xô viết để duy trì sự ổn định của chủ nghĩa tư bản” [1; .66] Thứ hai, do hậu quả của cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất và ảnh hưởng sâu sắc của cuộc cách mạng tháng Mười Nga, một cao trào cách mạng đã bùng nổ và phát triển mạnh mẽ trong 3 những năm 1918 – 1923 ở hầu hết các nước tư bản lẫn các nước thuộc địa, phụ thuộc. Cũng vì thế mục tiêu của giới cầm quyền các nước tư bản khi tham gia hội nghị đều có 1 điểm chung là tìm cách đàn áp và chống lại cao trào cách mạng thế giới. Thứ ba, chiến tranh đã tàn phá nghiêm trọng các nước tham chiến ở châu Âu và làm thay đổi căn bản tương quan so sánh lực lượng giữa các nước tư bản sau chiến tranh: ba nước đế quốc lớn Đức, Áo – Hung và Thổ Nhĩ Kì bị bại trận và suy sụp tan rã; các nước thắng trận Anh, Pháp, Ytalia, Nhật Bản cũng bị suy yếu nghiêm trọng; riêng nước Mĩ vì tham gia chiến tranh muộn, thu về 24 tỉ đô la trong việc buôn bán vũ khí nên đã vươn lên hàng đầu về kinh tế, tài chính và cũng có 1 tiềm năng quân sự đáng kể, vì thế trong hội nghị Vécxai, Mĩ là nước có tiếng nói quan trọng nhất, là chủ nợ của các nước châu Âu. Tham dự hội nghị gồm đại biểu của 27 nước thắng trận nhưng thực sự nắm quyền quyết định hội nghị là 3 cường quốc Mĩ, Anh, Pháp. Các cường quốc thắng trận đều có những ý đồ và tham vọng hết sức khác nhau trong việc phân chia, thiết lập một trật tự thế giới sau chiến tranh, do đó hội nghị Vecxai đã diễn ra hết sức gay go quyết liệt. Mĩ là nước thu nhiều lợi nhuận nhất trong chiến tranh thế giới I và sau chiến tranh Mĩ trở nên phát triển mạnh mẽ nhất, do vậy Mĩ muốn xác lập địa vị bá chủ thế giới bằng chương trình 14 điểm của tổng thống Mĩ Uynxơn gửi cho Hội nghị Vecxai, trước khi Hội nghị Vécxai diễn ra. Do vậy các bên tham chiến đã nhận đình chiến theo chủ trương của Mĩ và chương trình 14 điểm của Uynxơn được coi là nguyên tắc để thảo luận tại hội nghị Vécxai. Pháp lúc bấy giờ có lực lượng lục quân mạnh nhất châu Âu, muốn làm suy yếu lâu dài nước Đức để làm bá chủ châu Âu lục địa. Anh thì thi hành chính sách “cân bằng lực lượng”. Lập trường của Anh muốn làm suy yếu Đức về mặt hải quân, thủ tiêu hệ thống thuộc địa của Đức, đồng thời duy trì 1 nước Đức tương đối mạnh ở trung tâm châu Âu để chống lại âm mưu làm bá chủ lục địa của Pháp. Chính sách này của Anh được Mĩ ủng hộ. Nhật Bản muốn củng cố địa vị ở Trung Quốc, mở rộng thế lực của mình ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Italia muốn mở rộng lãnh thổ của mình xuống vùng Địa Trung Hải và vùng Ban Căng …. Tóm lại các nước chiến thắng đều tuỳ theo lực lượng và yêu cầu của mình muốn tổ chức lại thế giới sao cho phù hợp với quyền lợi của mình nhất, nhằm giành lấy những lợi lộc béo bở nhất. Lênin đã bình luận 1 cách châm biếm về hội nghị Vecxai : “Chúng đã cãi cọ nhau từ 5 tháng nay, chúng không còn kìm chế được mình và bầy thú dữ đó cắn cấu nhau loạn xạ đến nỗi chỉ còn lại cái đuôi” [2; 303]. Sau 3 lần có nguy cơ tan vỡ vì tranh cãi bất đồng, cuối cùng các cường quốc thắng trận đã cố gắng tìm cách thoả hiệp với nhau và các văn kiện của Hội nghị Vecxai trước sau đều được kí kết với những nội dung chính sau. *Hội quốc liên Quy ước thành lập Hội quốc liên nêu rằng mục đích thành lập tổ chức này là nhằm: phát triển sự hợp tác, đảm bảo hoà bình và an ninh cho các dân tộc và để thực hiện mục đích cao cả đó người 4 ta đã đề ra 1 số nguyên tắc như không dùng chiến tranh trong quan hệ giữa các nước, quan hệ quốc tế phải rành mạch và dựa trên đạo lí, phải thi hành những cam kết quốc tế …. Như vậy Hội quốc liên được thành lập trước hết nhằm giữ gìn trật tự của thế giới tư bản chủ nghĩa do các đế quốc chiến thắng sắp xếp lại trong Hội nghị Vecxai, là kết quả của sự dung hoà các mâu thuẫn trong phe đế quốc chủ nghĩa về việc phân chia lại thế giới sau chiến tranh. Tóm lại Hội Quốc liên chỉ tồn tại về mặt hình thức còn hiệu quả hoạt động của nó rất hạn chế. *Hoà ước Vec – xai với Đức. Đức là nước lớn nhất trong phe Liên minh, thủ phạm chính gây ra chiến tranh thế giới lần 1 nên hoà ước kí kết với Đức có vai trò đặc biệt quan trọng. Theo Hoà ước Vécxai về Đức, Hoà ước này xác định sự thất bại của Đức trong chiến tranh thế giới thứ nhất, gồm các điều khoản chủ yếu về lãnh thổ, về đảm bảo an ninh và bồi thường chiến tranh. Theo Hoà ước Vecxai, nước Đức mất 1/8 đất đai, gần 1/2 dân số, 1/3 mỏ sắt, gần 1/3 mỏ than, 2/5 sản lượng gang, gần 1/3 sản lượng thép và gần 1/7 diện tích trồng trọt. Đây là những thiệt hại quá sức chịu đựng của nước Đức. Lênin nói: “Nó đặt nước Đức vào cảnh nô lệ mà người ta chưa từng nghe thấy, chưa từng trông thấy” *Những hoà ước khác: Ngoài hoà ước Vecxai kí với Đức, những hoà ước khác cũng lần lượt được kí kết với các nước Đồng minh của Đức trong 2 năm 1919 – 1920, đó là hoà ước Xanh Giécmanh kí với Áo, hoà ước Nơiy kí với Bungari, Hoà ước Trianông kí với Hunggari và hoà ước Xevrơ kí với Thổ Nhĩ Kì. Nội dung chung của các hoà ước đó là các nước Đồng minh của Đức phải bồi thường chiến phí, bị tước bỏ thuộc địa, và phải bồi thường 1 phần lãnh thổ hoặc chia cắt quốc gia. Chúng ta thấy rằng những hoà ước mà các nước thắng trận buộc các nước bại trận kí kết đều mang tính chất nô dịch. Lênin đã bình luận: “Đấy là một thứ hoà ước kì quái, một thứ hoà ước ăn cướp, nó đẩy hàng chục triệu con người, trong đó có những người văn minh nhất, rơi vào tình cảnh bị nô dịch. Đấy không phải là 1 hoà ước, đấy là những điều kiện mà bọn ăn cướp tay cầm dao, buộc một nạn nhân không có gì tự vệ phải chấp nhận….” [3; 396] Hội nghị Vecxai kết thúc, hệ thống hoà ước Vecxai được kí kết nhưng cả 2 phe chiến thắng lẫn chiến bại đều không thoả mãn, đặc biệt là Mĩ. Mĩ không công nhận sự phân chia thế giới mới được quy định trong hệ thống hoà ước Vecxai và Mĩ muốn mở 1 hội nghị riêng rẽ để quy định lại các điều khoản theo hướng có lợi cho mình. Tháng 11/1921, Mĩ mời 8 nước là Anh, Pháp, Italia, Bỉ, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Nhật Bản, Trung Quốc họp hội nghị ở Oasinhtơn. Những nghị quyết quan trọng nhất của hội nghị Oasinhtơn được thể hiện trong 3 bản hiệp ước quan trọng nhất. Thứ nhất, hiệp ước 4 nước kí ngày 3/12/1921 gồm Mĩ, Anh, Nhật, Pháp với tên gọi: “Hiệp ước cùng đảm bảo không xâm phạm đến các đảo thuộc địa ở Thái Bình Dương”. 5 Thứ hai, Hiệp ước 9 nước, kí ngày 6/2/1922 công nhận nguyên tắc “hoàn chỉnh về lãnh thổ và tôn trọng chủ quyền của Trung Quốc”, đồng thời cũng nêu nguyên tắc mở rộng cửa Trung Quốc cho các nước tư bản vào buôn bán trên cơ sở bình đẳng. Thứ ba, cũng trong ngày 6/2/1922, 5 cường quốc tư bản chủ nghĩa là Mĩ, Anh, Nhật, Pháp, Ytalia kí với nhau bản hiệp ước gọi là “Hiệp ước hạn chế vũ trang và hải quân” nhằm quy định tỉ lệ hải quân cho mỗi nước. Theo đó, Mĩ và Anh có tỉ lệ hải quân ngang nhau, tiếp đó là Nhật rồi Pháp và Italia. Hội nghị Oasinhtơn hoàn toàn có lợi cho Mĩ. Trước áp lực của Mĩ, Nhật phải từ bỏ 1 phần ưu thế khá lớn đã giành được trong chiến tranh thế giới thứ nhất ở Trung Quốc. Anh phải nhượng bộ Mĩ, nhận quyền bình đẳng về hải quân và huỷ bỏ Liên minh Anh Nhật ( nhằm chống lại Mĩ). Như thế Mĩ nắm được thị trường viễn Đông và Trung Quốc, nâng cao địa vị hải quân của mình lên hàng đầu thế giới trước sự lùi bước tạm thời của các đế quốc khác nhất là Nhật. Như vậy trong những năm 1919 – 1922, trên cơ sở của hiệp ước Vecxai và hoà ước Oasinhtơn, đã hình thành nên một trật tự thế giới mới theo những điều khoản của hệ thống hoà ước Vecxai – Oasinhtơn. Tuy nhiên, hệ thống hoà ước này không những không xoá bỏ được những mâu thuẫn giữa các nước tư bản trước khi chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra mà còn làm nảy sinh thêm những mâu thuẫn bất đồng mới. Đó là mâu thuẫn giữa các nước thoả mãn với các nước không thoả mãn với hệ thống hoà ước này. Các nước thắng trận trước hết là Anh, Pháp, Mĩ, Ytalia, Nhật Bản giành được nhiều quyền lợi về kinh tế và xác lập sự áp đặt nô dịch với các nước bại trận. Các nước bại trận đặc biệt là Đức do bị thiệt hại và nô dịch quá nặng nề trở nên bất mãn với hệ thống hoà ước này và nuôi dưỡng âm mưu phục thù, xoá bỏ hoà ước. Ngay trong các nước thắng trận cũng xuất hiện những mâu thuẫn giữa các nước với nhau do bất đồng về quyền lợi. Nhật Bản và Ytalia, tuy là nước thắng trận nhưng cảm thấy không thoả mãn với những gì giành được sau khi chiến tranh kết thúc như lời hứa hẹn của Anh, Pháp, Mĩ. Nhật Bản thì bị thu hẹp quyền lợi ở Trung Quốc, châu Á Thái Bình Dương; còn Ytalia không thực hiện được tham vọng kiểm soát vùng Địa Trung Hải và khu vực Ban Căng, khôi phục được 1 đế quốc La Mã như trước kia. Do vậy Nhật Bản và Ytalia muốn xoá bỏ hoà ước này và nuôi dưỡng âm mưu phát động chiến tranh chia lại thế giới. Mặc dù mâu thuẫn gay gắt với nhau, nhưng tất cả các nước đế quốc đều thống nhất trong việc tiêu diệt nước Nga Xô Viết (từ 1922 là Liên Xô), vì cho rằng Liên Xô là 1 mối hiểm hoạ, đe doạ đến sự tồn vong của chủ nghĩa đế quốc. Mặc dù không phải là một nội dung của hoà ước Vecxai-Oasintơn nhưng vấn đề Liên Xô cũng là 1 yếu tố quan trọng chi phối đến quan hệ quốc tế trong những năm giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1919 – 1939). Tóm lại, hệ thống hoà ước Vecxai-Oasinhtơn, không đảm bảo hoà bình cho các dân tộc và thế giới, mà trái lại làm sâu sắc thêm những mâu thuẫn của chủ nghĩa đế quốc. Nguyên soái Phốc, nguyên tổng tư lệnh quân đội Đồng minh ở châu Âu đã nói: “Đây không phải là hoà bình. 6 Đây là một cuộc hưu chiến trong 20 năm”. Những mâu thuẫn của chủ nghĩa đế quốc sau chiến tranh thế giới I vẫn đang cháy âm ỉ và chỉ trở cơ hội là bùng cháy. I.2. Quan hệ quốc tế trong những năm 1919 – 1929. Trong mười năm đầu sau chiến tranh thế giới thứ nhất, chủ nghĩa tư bản phát triển qua hai thời kì: Thời kì thứ nhất (1919 – 1923): Là thời kì khủng hoảng về kinh tế, bất ổn về chính trị. Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, do hậu quả của chiến tranh tất cả các nước tư bản dù là thắng trận hay bại trận ( trừ Mĩ) đều lâm vào tình trạng khó khăn về kinh tế, và bất ổn về chính trị do phong trào công nhân trong nước và phong trào giải phóng dân tộc ở các thuộc địa dâng cao. Chính quyền các nước tư bản đều rất lao đao, tốn nhiều công sức để đối phó với tình trạng trên, tình thế cách mạng đã xuất hiện ở nhiều nước tư bản (Anh, Pháp), ở Đức đã thiết lập được nền cộng hoà Vai-ma. Tuy nhiên cuối cùng chính quyền các nước tư bản cũng giải quyết được khủng hoảng về kinh tế, đàn áp phong trào cách mạng để đưa đất nước phát triển ổn định trong giai đoạn sau. Thời kì (1924-1929): Là thời kì các nước tư bản bước vào thời kì ổn định về chính trị và đạt mức tăng trưởng cao về kinh tế. Tuy nhiên sự phát triển kinh tế diễn ra không đồng đều giữa các nước tư bản. I.3. Quan hệ quốc tế dẫn tới chiến tranh thế giới thứ hai 1929 – 1939. Cuộc đại khủng hoảng kinh tế thế giới (1929-1933) bùng nổ đã chấm dứt thời kì ổn định của chủ nghĩa tư bản cùng với ảo tưởng về 1 kỉ nguyên hoà bình của thế giới. Cuộc khủng hoảng bắt đầu từ nước Mĩ đã nhanh chóng tràn sang châu Âu, bao trùm toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩa, để lại những hậu quả nghiêm trọng về kinh tế, chính trị, xã hội, đặt chủ nghĩa tư bản trước ngưỡng cửa của sự suy vong nếu không có những điều chỉnh hợp lí. Những mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản vốn đã tồn tại trước đó nay trở nên cực kì gay gắt. Trong bối cảnh đó đã hình thành những xu hướng khác biệt nhau trong việc tìm kiếm con đường phát triển để giải quyết hậu quả của cuộc khủng hoảng giữa các nước TBCN. Các nước không có, hoặc có ít thuộc địa gặp nhiều khó khăn về vốn, nguyên liệu và thị trường đã đi theo con đường phát xít hoá chế độ chính trị, thiết lập nền chuyên chính khủng bố công khai nhằm cứu vãn tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng của mình. Theo Đimitrôp nhà lãnh đạo phong trào cộng sản và phong trào công nhân Bungari và Quốc tế cộng sản thì chủ nghĩa phát xít là “nền chuyên chính khủng bố công khai của những phần tử phản động nhất, sô vanh nhất, đế quốc chủ nghĩa nhất của tư bản tài chính”. Nó thay thế chế độ dân chủ tư sản đại nghị bằng nền thống trị độc tài tàn bạo nhất của các tập đoàn đại tư sản. Nó hoàn toàn không phải là sự vùng dậy của giai cấp tiểu tư sản như các đảng này tuyên truyền hòng lôi kéo đông đảo thanh niên, học sinh, sinh viên tham gia bị biến thành lực lượng xung kích của chúng. Do vậy chủ nghĩa phát xít không chỉ mâu thuẫn với chủ nghĩa xã hội mà đối lập với tất cả các lực lượng đấu tranh cho hoà bình và 7 dân chủ, chống chiến tranh đế quốc. Ba nước Đức, Ý, Nhật điển hình cho xu hướng này. Trong những năm 1929 -1936, giới cầm quyền các nước nói trên đã từng bước phá vỡ những điều khoản chủ yếu của hệ thống Vecxai-Oasinhtơn và tích cực chuẩn bị cuộc chiến tranh để phân chia lại thế giới. Trong khi đó các nước Mĩ, Anh, Pháp tìm cách thoát ra khỏi khủng hoảng bằng những cải cách kinh tế, xã hội, duy trì nền dân chủ tư sản đại nghị, đồng thời chủ trương duy trì nguyên trạng hệ thống Vecxai – Oasinhtơn. Quan hệ giữa các cường quốc tư bản trong thập niên 30 chuyển biến ngày càng phức tạp. Sự hình thành 2 khối đế quốc đối lập: một bên là khối phát xít Đức, Ý, Nhật với một bên là khối các nước tư bản dân chủ Mĩ, Anh, Pháp và cuộc chạy đua vũ trang giữa hai khối đã phá vỡ hệ thống thoả hiệp Vecxai-Oasinhtơn, dẫn tới sự hình thành các lò lửa chiến tranh, báo hiệu nguy cơ bùng nổ một cuộc chiến tranh thế giới mới. I.3.1. Sự hình thành ba lò lửa chiến tranh thế giới và phe trục a. Lò lửa chiến tranh ở Nhật. Nhật Bản là nước đầu tiên có tham vọng phá vỡ hệ thống V-O bằng sức mạnh quân sự. Từ năm 1927, thủ tướng Nhật Tanaca đã vạch 1 kế hoạch chiến tranh toàn cầu khẳng định phải dùng chiến tranh để xoá bỏ những bất công mà mà Nhật phải chấp nhận trong các hiệp ước Oasinhtơn và đề ra kế hoạch cụ thể xâm lược Trung Quốc, từ đó mở rộng xâm lược toàn thế giới. Năm 1931, Nhật Bản tấn công vùng Đông Bắc Trung Quốc biến vùng này thành thuộc địa và lập ra nhà nước “Mãn Châu độc lập” với chính phủ bù nhìn do Phổ Nghi đứng đầu. Việc Nhật Bản xâm lược vùng Đông Bắc Trung Quốc đã động chạm đến quyền lợi của các nước tư bản phương Tây, nhất là Mĩ. “Tuy nhiên, Mĩ cũng như Anh, Pháp đã nhân nhượng, dung túng cho hành động xâm lược của Nhật với tính toán rằng Nhật sẽ tiêu diệt phong trào cách mạng ở Trung Quốc và tiến hành chiến tranh xâm lược Liên Xô” [4; 144]. Hội Quốc Liên đã cử phái đoàn điều tra đến Trung Quốc nhưng đã không đưa ra được 1 hình phạt nào đối với Nhật. Sau đó Nhật Bản tiếp tục mở rộng xâm lược Trung Quốc. Để có thể tự do hành động tháng 3/1933 Nhật Bản tuyên bố rút khỏi Hội Quốc Liên. Hành động của Nhật đã phá tan nguyên trạng ở Đông Á do hiệp ước Oasinhtơn năm 1922 quy định, đánh dấu sự tan vỡ bước đầu của hệ thống Vécxai-Oasintơn. Từ năm 1937 Nhật Bản bắt đầu mở rộng chiến tranh trên toàn lãnh thổ Trung Quốc. b. Lò lửa chiến tranh ở Đức. Do nước Đức bị thiệt hại quá nặng nề sau chiến tranh thế giới I, do vậy lực lượng quân phiệt Đức đã nuôi chí phục thù ngay từ sau khi nước Đức bại trận và phải chấp nhận hoà ước Vec-xai. Tháng 1/1933, Hit-le lãnh tụ của Đảng Quốc gia Xã hội Đức nên nắm quyền tổng thống đã mở ra 1 thời kì đen tối trong lịch sử nước Đức. Về đối nội, Hit-le đã tiến hành thủ tiêu nền dân chủ trong nước, đặt Đảng cộng sản Đức ra ngoài vòng pháp luật, xây dựng một nước Đức theo đường lối quân sự hoá để chuẩn bị chiến tranh xâm lược. Về đối ngoại Hit-le, thực hiện chính sách xâm lược đối với tất cả các nước nhằm thực hiện mưu đồ bá chủ toàn cầu. Để tự do hành động, năm 1933, Đức tuyên bố rút khỏi Hội Quốc Liên. Tháng 5/1935, Hit-le công khai vi 8 phạm hoà ước Vec-xai, công bố đạo luật cưỡng bức tòng quân thành lập 36 sư đoàn. Không dừng lại ở đó, tháng 3/1936, Hít-le ra lệnh tái chiếm vùng Rênani, công khai xoá bỏ hoà ước Vec-xai, tiến sát biên giới nước Pháp. Lò lửa chiến tranh nguy hiểm nhất đã xuất hiện tại châu Âu. c. Lò lửa chiến tranh ở Ý. Mặc dù là nước thắng trận trong Thế chiến I, nhưng Ý không thoả mãn với việc phân chia thế giới theo hệ thống Hoà ước Vecxai-Oasinhtơn. Tháng 10/1922, Mutxôlini thủ lĩnh Đảng phát xít Ý lên nắm quyền thủ tướng, đưa lịch sử nước Ý bước vào thời kì đen tối. Sau khi nắm chính quyền, Mutxôlini tiến hành thủ tiêu mọi quyền tự do, dân chủ trong nước, chống lại Đảng cộng sản. Để thoát ra khỏi cuộc đại khủng hoảng kinh tế 1929-1933, giới cầm quyền phát xít ở Ý chủ trương quân sự hoá nền kinh tế, tăng cường chạy đua vũ trang và thực hiện chính sách bành trướng xâm lược ra bên ngoài. Từ năm 1934, Mutxôlini ráo riết chuẩn bị kế hoạch xâm lược thuộc địa, ban hành đạo luật quân sự hoá đất nước. Tháng 10/1935, Ý chính thức tiến hành chiến tranh xâm lược Êtôpia, năm 1936 tiến hành can thiệp chống nước cộng hoà Tây Ban Nha. Để được tự do hành động, tháng 12/1937, Ý tuyên bố rút khỏi hội Quốc Liên. Lò lửa chiến tranh thứ 2 đã hình thành ở châu Âu. d. Sự hình thành khối trục phát xít Đức – Ý - Nhật (11/1937) Với sự hình thành của ba lò lửa chiến tranh ở Đức, Ý, Nhật nhân loại đang đứng trước nguy cơ của một cuộc chiến tranh thế giới mới. Mặc dù có những bất đồng, mâu thuẫn với nhau nhưng cả Đức, Ý Nhật đều muốn phát động chiến tranh để chia lại thế giới xoá bỏ trật tự thế giới được thiết lập trên cơ sở những quy định của hoà ước Vecxai-Oasinhtơn. Ngoài ra cả ba nước này đều có chung một mục tiêu là tiêu diệt nước Liên Xô – xã hội chủ nghĩa. Để tăng thêm sức mạnh, đảm bảo cho những thắng lợi trong tương lai, ba nước Đức, Ý, Nhật đã quyết định xích lại gần nhau. Tháng 10/1936, Ý đã kí với Đức bản nghị định thư đánh dấu sự hình thành trục Béclin – Rôma. Bắt đầu từ đây, Đức và Ý tìm cách phối hợp và củng cố liên minh trong cuộc đối đầu với Liên Xô cũng như các đối thủ khác ở châu Âu. Hai lò lửa chiến tranh hình thành ở châu Âu bắt đầu có mối liên hệ với lò lửa chiến tranh ở Viễn Đông. Ngày 25/11/1936, Đức và Nhật kí Hiệp ước chống Quốc tế cộng sản, cam kết phối hợp các hoạt động chính trị đối ngoại và các biện pháp cần thiết để chống Liên Xô và Quốc tế cộng sản, đồng thời còn nhằm chống cả Anh, Pháp, Mĩ. Ngày 6/11/1937, Ý tham gia hiệp ước này. Sự kiện đó đánh dấu Trục phát xít BéclinRôma-Tôkiô chính thức hình thành. Từ đây quan hệ quốc tế bước vào một thời kì mới căng thẳng hơn, phức tạp hơn, trục phát xít đã chính thức ra đời đặt nhân loại đung đưa trước miệng hố chiến tranh. Tuy nhiên, cuộc chiến tranh đó có xảy ra hay không còn phụ thuộc rất nhiều vào thái độ chống phát xít của Liên Xô và các nước tư bản dân chủ Anh, Pháp, Mĩ. I.3.2 Thái độ của Liên Xô, Anh, Pháp, Mĩ đối với phe phát xít. 9 Vào cuối những năm 30 của thế kỉ XIX, quan hệ quốc tế trở nên vô cùng phức tạp và căng thẳng. Sự chuyển hoá mâu thuẫn giữa các cường quốc tư bản chủ nghĩa đã dẫn tới sự hình thành hai khối đế quốc đối địch nhau: một là khối Trục phát xít do Đức, Ý, Nhật cầm đầu; hai là khối đế quốc do Anh, Pháp, Mĩ cầm đầu. Trong khi khối Trục ráo riết chuẩn bị kế hoạch chiến tranh ngay từ đầu những năm 30, thì khối đế quốc Anh, Pháp, Mĩ mới bắt đầu quá trình này vào những năm cuối của thập niên 30. Chiến tranh thế giới ngày càng trở nên khó tránh khỏi. Ngay sau khi phát xít hoá bộ máy chính quyền và đặc biệt sau khi đã liên kết với nhau trong phe Trục, các nước phát xít Đức, Ý, Nhật công khai tiến hành chiến tranh xâm lược mở rộng lãnh thổ, phá vỡ trật tự của hoà ước Vecxai-Oasinhtơn. Trước tình hình đó, thái độ của Lên Xô và các nước tư bản dân chủ Anh, Pháp, Mĩ hoàn toàn khác nhau. Trong khi Liên Xô kiên quyết chống lại những hành động xâm lược, phá hoại hoà bình thế giới của phe phát xít, kêu gọi các nước Anh, Pháp, Mĩ cùng hợp tác để thực hiện thì các nước Anh Pháp, Mĩ lại có những hành động đi trái ngược lại với thiện chí của Liên Xô. Các nước này không muốn hợp tác cùng Liên Xô chống phát xít mà thi hành chính sách thoả hiệp, nhượng bộ làm ngơ trước những hành động xâm lược của chủ nghĩa phát xít để cho các nước phát xít tự do hành động với mưu đồ hướng mũi nhọn chiến tranh của phe phát xít để tiêu diệt nước Liên Xô xã hội chủ nghĩa. Một loạt các sự kiện diễn ra nửa cuối thập niên 30 của thế kỉ XX đã chứng tỏ điều này. Khi phe phát xít xâm lược Tiệp Khắc năm 1938, đòi chiếm vùng Xuy-đét, trong khi Liên Xô ra sức kêu gọi Anh, Pháp cùng hợp sức để chống lại chủ nghĩa phát xít, bảo vệ Tiệp Khắc nhưng các nước Anh, Pháp đã phớt lờ đề nghị trên. Ở hội nghị Muy-nich (9/1938), Anh, Pháp đã đồng ý cho Đức cắt vùng Xuy-đet của Tiệp Khắc sáp nhập vào lãnh thổ của mình, và gây áp lực buộc chính phủ Tiệp Khắc phải chấp nhận Hiệp ước trên. Để đổi lại Đức kí với Anh, Pháp những Hiệp ước đảm bảo không xâm phạm nhau nhưng đó chỉ là thủ đoạn chính trị của Hit-le, còn sau này khi chiến tranh xảy ra diễn biến của nó đã hoàn toàn đi ngược lại với sự suy tính của Anh, Pháp. Trước hành động mở rộng xâm lược toàn Trung Quốc của Nhật Bản từ năm 1937, các nước Anh, Pháp, Mĩ cũng không có hành động gì cụ thể để ngăn chặn mà tiếp tục thi hành chính sách thoả hiệp nhượng bộ đối với Nhật Bản. Sau đó Anh, Pháp còn rất nhiều hành động thoả hiệp nhượng bộ để cho phe phát xít tự do hành động phát triển lực lượng. Như vậy giữa Liên Xô với các nước tư bản dân chủ Anh, Pháp, Mĩ đã không có một tiếng nói và hành động chung để chống lại sự phát triển của chủ nghĩa phát xít. Chính sách thoả hiệp nhượng bộ mù quáng của Anh, Pháp, Mĩ nhằm chĩa mũi nhọn chiến tranh của phe phát xít sang tiêu diệt Liên Xô đã tạo điều kiện cho chủ nghĩa phát xít lớn mạnh nhanh chóng, gấp rút chuẩn bị tiến hành cuộc chiến tranh nhằm phân chia lại thế giới. Tháng 9/1939 chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra chấm dứt sự tồn tại của trật tự thế giới theo khuôn khổ của hoà ước Vecxai – Oasinhtơn. 10 Qua diễn biến của quan hệ quốc tế từ 1919-1939, chúng ta thấy rằng nguyên nhân sâu xa hay nguồn gốc của chiến tranh thế giới thứ hai là do quy luật phát triển không đồng đều về kinh tế, chính trị giữa các nước tư bản trong thời đại đế quốc chủ nghĩa. Sự phát triển không đồng đều đó đã làm cho so sánh lực lượng trong thế giới tư bản chủ nghĩa thay đổi căn bản, làm cho việc tổ chức và phân chia thế giới theo hệ thống Vecxai-Oasinhtơn do kết quả của chiến tranh thế giới thư nhất không còn phù hợp nữa. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ hai là cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 làm những mâu thuẫn giữa các nước tư bản càng trở nên gay gắt, dẫn tới việc lên cầm quyền của chủ nghĩa phát xít ở 1 số nước với ý đồ phát động chiến tranh để phân chia lại thế giới. Thủ phạm gây chiến là phát xít Đức, quân phiệt Nhật Bản và phát xít Ytalia. Nhưng các cường quốc phương Tây do chính sách hai mặt của họ đã tạo điều kiện cho phe phát xít gây ra chiến tranh thế giới thứ hai tàn sát nhân loại nên các nước này cũng phải chịu một phần trách nhiệm trong việc để xảy ra chiến tranh thế giới thứ hai II. QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI (1939-1945) Ngày 1/9/1939, phát xít Đức tấn công Ba Lan, hai ngày sau Anh và Pháp tuyên chiến với Đức, chiến tranh thế giới thứ hai chính thức bùng nổ. Chiến tranh thế giới thứ hai (19391945) là cuộc chiến tranh có quy mô lớn nhất trong lịch sử nhân loại. Chiến tranh lan rộng khắp toàn cầu, diễn ra trên nhiều mặt trận: mặt trận Tây Âu, mặt trận Xô - Đức, mặt trận Bắc Phi, mặt trận châu Á - Thái Bình Dương và một mặt trận rộng lớn là cuộc đấu tranh bí mật trong lòng địch của nhân dân các nước bị phát xít chiếm đóng. Trong 6 năm xảy ra chiến tranh, trải qua các giai đoạn diễn biến gay go, quyết liệt, quan hệ quốc tế chuyển hoá rất phức tạp. Có thể chia chiến tranh thế giới thứ hai thành hai giai đoạn xét theo tính chất của cuộc chiến tranh. Giai đoạn 1: Từ tháng 9/1939 đến tháng 6/1941: Đây là giai đoạn trước khi Liên Xô tham chiến. Cuộc chiến tranh giai đoạn này chỉ đơn thuần là cuộc chiến tranh giành giật thị trường, thuộc địa và xâu xé lẫn nhau trong nội bộ khối tư bản chủ nghĩa giữa hai phe: phe phát xít và phe các nước tư bản dân chủ Anh, Pháp. Do vậy nó mang tính chất phi nghĩa. Giai đoạn 2: Từ thán 6/1941 đến tháng 8/1945: Đây là giai đoạn có sự tham chiến của Liên Xô và hình thành nên phe Đồng minh chống phát xít (1/1942). Lúc này chủ nghĩa phát xít đã lớn mạnh nên rất nhiều, chiếm được rất nhiều vùng đất đai trên thế giới, thi hành chính sách thống trị, khủng bố dã man, tàn sát nhân loại. Loài người tiến bộ đang đứng trước nguy cơ diệt vong. Trước tình hình đó Liên Xô đã đứng ra kêu gọi thành lập một mặt trận đoàn kết rộng rãi các quốc gia và nhân dân tiến bộ thế giới nhằm đấu tranh tiêu diệt chủ nghĩa phát xít. Vào tháng 1/1942, mặt trận Đồng Minh tập hợp rộng rãi các quốc gia và nhân dân yêu chuộng hoà bình thế giới chống phát xít đã ra đời, đứng đầu là ba cường quốc Liên Xô, Mĩ, Anh. Từ đây tính chất của cuộc chiến tranh thay đổi chuyển từ phi nghĩa sang chính nghĩa. Và cuối cùng chiến tranh thế 11 giới thứ hai (1939-1945) đã kết thúc với thắng lợi của phe Đồng minh và sự thất bại hoàn toàn của phe phát xít đưa loài người bước sang một kỉ nguyên mới. Đến đây đã kết thúc một thời kì đấu tranh căng thẳng, phức tạp trong quan hệ quốc tế và cái giá phải trả là cuộc chiến tranh khốc liệt nhất, tàn phá nặng nề nhất trong lịch sử nhân loại. Thời kì 1919 – 1945 đã chứng kiến cuộc đấu tranh gay gắt giữa các cường quốc tư bản phương Tây nhằm tranh giành thế lực, phạm vi ảnh hưởng và thiết lập một trật tự thế giới mới có lợi cho mình. Nhưng bao trùm lên tất cả là cuộc đấu tranh quyết liệt giữa một bên là Liên Xô xã hội chủ nghĩa, các dân tộc bị áp bức, nhân dân lao động các nước và toàn thể loài người tiến bộ với một bên là chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt và các thế lực phản động khác nhằm xây dựng một thế giới hoà bình dân chủ, công bằng và bình đẳng giữa các quốc gia dân tộc. Trong bối cảnh quốc tế cụ thể của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai đã hình thành sự phối hợp giữa Liên Xô XHCN với các nước tư bản dân chủ trong mặt trận Đồng minh để tiến hành thắng lợi cuộc chiến tranh chống chủ nghĩa phát xít. Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc đã mở ra một thời kì mới trong lịch sử thế giới, một chuyển biến quan trọng trong quan hệ quốc tế. III. QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG GIAI ĐOẠN 1945 – 1991 Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc đánh dấu một giai đoạn phát triển mới của tình hình thế giới. Một trật tự thế giới mới được hình thành với đặc trưng cơ bản là thế giới chia thành hai phe: tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa do hai siêu cường Mĩ và Liên Xô đứng đầu mỗi phe. Quan hệ quốc tế giai đoạn 1945-1991 có nhiều điểm khác biệt, diễn biến phức tạp hơn so với quan hệ quốc tế trong thời kì 1919 – 1939, phản ánh mối tương quan lực lượng cũng như lợi ích của các cường quốc trên thế giới mà cơ bản là hai siêu cường Liên Xô và Mĩ. III.1. Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945-1949) III.1.1. Hội nghị Ianta (2/1945) Đầu năm 1945, cục diện chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc. Nhiều mâu thuẫn, nhiều tranh chấp trong nội bộ phe Đồng minh chống phát xít nổi lên gay gắt, trong đó có ba vấn đề cơ bản cần phải giải quyết: Việc nhanh chóng kết thúc chiến tranh ở châu Âu và châu Á – Thái Bình Dương; Việc tổ chức lại trật tự thế giới mới sau chiến tranh; Việc phân chia khu vực đóng quân theo chế độ quân quản và phân chia phạm vi thế lực giữa các nước tham gia chiến tranh chống phát xít. Trong bối cảnh đó, một hội nghị quốc tế được triệu tập tại Ianta (Liên Xô) vào tháng 2 năm 1945 với sự tham gia của ba vị nguyên thủ là Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng Liên Xô – Xtalin, Tổng thống Mĩ – Rudơven và Thủ tướng Anh – Sơcsin. Hội nghị đã diễn ra gay go quyết liệt vì thực chất nội dung hội nghị là cuộc tranh giành và phân chia thành quả thắng lợi chiến tranh giữa các lực lượng tham chiến, có liên quan mật thiết tới hoà bình, an ninh và trật tự thế 12 giới sau này, mà trước hết là lợi ích riêng của mỗi bên tham chiến. Cuối cùng hội nghị đã đi đến những quyết định sau đây: Thống nhất mục tiêu chung là tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản, nhanh chóng kết thúc chiến tranh ở châu Âu và Liên Xô sẽ tham gia chiến tranh chống Nhật ở châu Á – Thái Bình Dương sau khi chiến tranh kết thúc ở châu Âu. Thành lập tổ chức Liên Hợp Quốc để giữ gìn hoà bình, an ninh và trật tự thế giới sau chiến tranh. Thoả thuận về việc đóng quân ở tại các nước nhằm giải giáp quân đội phát xít và phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á. Ở châu Âu, quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Đông Đức, Đông Béclin và các nước Đông Âu; quân đội Mĩ, Anh, Pháp chiếm đóng miền Tây Đức, Tây Béclin và các nước Tây Âu. Vùng Đông Âu thuộc ảnh hưởng của Liên Xô; vùng Tây Âu thuộc ảnh hưởng của Mĩ. Hai nước Áo và Phần Lan trở thành những nước trung lập; Ở châu Á, hội nghị chấp nhận những điều kiện của Liên Xô để Liên Xô tham gia chiến tranh chống Nhật Bản: 1-Bảo vệ nguyên trạng và công nhận nền độc lập của Mông Cổ; 2-Trả lại Liên Xô miền Nam đảo Xakhalin và tất cả các đảo nhỏ thuộc đảo này; quốc tế hoá thương cảng Đại Liên (Trung Quốc) và khôi phục việc Liên Xô thuê cảng Lữ Thuận (Trung Quốc) làm căn cứ hải quân, Liên Xô cùng Trung Quốc khai thác đường sắt Nam Mãn Châu - Đại Liên; Liên Xô chiếm 4 đảo Curin; Quân đội Mĩ chiếm đóng Nhật Bản, Nhật Bản thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mĩ; Quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Bắc Triều Tiên và quân đội Mĩ chiếm đóng miền Nam Triều Tiên lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới; Trung Quốc tiến tới thành lập chính phủ liên hiệp bao gồm Đảng Cộng sản Trung Quốc và Mĩ cùng Liên Xô có quyền lợi ở Trung Quốc; các vùng còn lại của châu Á ( Tây Á, Nam Á, Đông Nam Á ….) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng truyền thống của các nước phương Tây. Những quyết định của Hội nghị cấp cao Ianta tháng 2/1945 đã trở thành những khuôn khổ của trật tự thế giới mới, từng bước được thiết lập trong những năm 1945-1949 sau khi chiến tranh kết thúc, thường được gọi là “Trật tự hai cực Ianta” (hai cực chỉ Mĩ và Liên Xô phân chia nhau phạm vi thế lực trên cơ sở thoả thuận của hội nghị Ianta). III.1.2. Sự thành lập Liên hợp quốc. Sau một quá trình chuẩn bị, từ ngày 25/4 đến ngày 26/6 năm 1945, một hội nghị Quốc tế lớn họp tại Xan Phranxicô (Mĩ) với sự tham gia của đại biểu 50 nước để thông qua bản Hiến chương và tuyên bố thành lập Liên hợp quốc. Ngày 24/10/1945, với sự phê chuẩn của Quốc hội các nước thành viên, bản Hiến chương chính thức có hiệu lực. Là văn kiện quan trọng nhất của Liên hợp quốc, Hiến chương nêu rõ mục đích của tổ chức này là duy trì hoà bình và an ninh thế giới, phát triển các mối quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc và tiến hành sự hợp tác quốc tế giữa các nước trên cơ sở tôn trọng quyền bình đẳng và quyền tự quyết của các dân tộc. 13 Để thực hiện những mục đích trên, Hiến chương quy định Liên hợp quốc sẽ hoạt động dựa trên những nguyên tắc sau: Bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia và quyền tự quyết của các dân tộc; Tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị của tất cả các nước; Liên hợp quốc không can thiệp vào công việc nội bộ của bất cứ nước nào; Giải quyết các tranh chấp quốc tế bằng phương pháp hoà bình; Chung sống hoà bình và sự nhất trí giữa năm cường quốc( Liên Xô, Mĩ, Anh, Pháp và Trung Quốc). Các cơ quan chính của Liên hợp quốc bao gồm: Đại hội đồng, Hội đồng bảo an, Ban thư kí, Hội đồng kinh tế và xã hội, Hội đồng quản thác, Toà án quốc tế …. Sự ra đời Liên hợp quốc có một ý nghĩa quan trọng. Đây là tổ chức quốc tế lớn nhất giữ vai trò nòng cốt trong việc duy trì nền hoà bình và an ninh thế giới, đảm bảo duy trì trật tự thế giới mới sau chiến tranh. III.1.3. Sự hình thành hai hệ thống xã hội đối lập. Ngay sau chiến tranh thế giới thứ hai ( 1939-1945) đã diễn ra nhiều sự kiện quan trọng trong quan hệ quốc tế với xu hướng hình thành hai phe: tư bản chủ nghĩa do Mĩ đứng đầu và xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu. Sự hình thành hai phe này được biểu hiện trong nhiều vấn đề, nhiều khía cạnh và hai phe ngày càng đối lập nhau gay gắt. Nước Đức bị chia làm hai: Cộng hòa dân chủ Đức theo con đường XHCN và Cộng hòa liên bang Đức theo con đường TBCN. Ở khu vực Đông Âu, trong những năm 1945 – 1947, các nước Đông Âu đã tiến hành nhiều cải cách quan trọng theo hướng dân chủ như: cải cách ruộng đất, xây dựng bộ máy nhà nước dân chủ nhân dân, ban hành các quyền tự do dân chủ xây dựng đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa. Đồng thời Liên Xô đã cùng các nước Đông Âu kí nhiều hiệp ước tay đôi về kinh tế như trao đổi buôn bán, viện trợ lương thực, thực phẩm. Qua sự hợp tác về chính trị, kinh tế, mối quan hệ giữa Liên Xô và các nước Đông Âu ngày càng được củng cố và từng bước đã hình thành nên hệ thống xã hội chủ nghĩa. Ở Tây Âu, các nước trước đây vốn đã theo con đường tư bản chủ nghĩa, sau chiến tranh đất nước lại bị tàn phá nặng nề. Các nước này rất cần tiền vốn để khôi phục và phát triển kinh tế, giải quyết tình trạng đời sống khó khăn cho nhân dân, đưa đất nước thoát ra khỏi khủng hoảng. Giữa lúc đó Mĩ đưa ra “kế hoạch phục hưng châu Âu” (còn gọi là kế hoạc Mácsan) nhằm viện trợ tiền vốn cho các nước Tây Âu khôi phục kinh tế, qua đó tăng cường ảnh hưởng và sự khống chế của Mĩ đối với các nước này. Nhờ đó kinh tế các nước Tây Âu được phục hồi nhanh chóng. Tháng 1/1949, Liên Xô và Đông Âu thành lập Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV), nhằm giúp đỡ, chuyển giao về vốn, kĩ thuật giúp các nước trong khối phát triển kinh tế. Như vậy, về mặt chính trị và kinh tế, ở châu Âu đã hình thành hai khối đối lập nhau là Đông Âu xã hội chủ nghĩa và Tây Âu tư bản chủ nghĩa. 14 Ở châu Á, tình hình cũng biến động rất phức tạp. Bán đảo Triều Tiên bị chai cắt làm đôi lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới, với sự hiện diện của Liên Xô ở phía Bắc, Mĩ ở phía Nam. Tháng 5/1948, được sự giúp đỡ của Mĩ ở miền Nam Triều Tiên tuyên bố thành lập nước Đại Hàn Dân Quốc phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa. Tháng 9/1948, được sự giúp đỡ của Liên Xô, ở miền Bắc tuyên bố thành lập nước Cộng hoà Dân chủ nhân dân Triều Tiên phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa. Ở Trung Quốc, sau khi cuộc nội chiến (1946-1949) kết thúc với thắng lợi của Đảng Cộng sản đã dẫn tới sự thành lập nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa (10/1949), phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa. Các nước châu Á khác thì phải tiến hành cuộc kháng chiến giành độc lập chống lại chủ nghĩa thực dân và tuỳ theo đặc điểm, tình hình nước mình mà phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa hoặc xã hội chủ nghĩa. Như thế, sau khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, trong những năm (1945-1949), đã hình thành nên một trật tự thế giới mới theo khuôn khổ của hội nghị Ianta “Trật tự hai cực Ianta” xác lập vị trí của hai siêu cường Xô và Mĩ. Cũng trong thời gian này thế giới đã hình thành nên hai phe đối lập nhau là phe xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu và phe tư bản chủ nghĩa do Mĩ đứng đầu. Quan hệ quốc tế đã bước sang một giai đoạn mới với rất nhiều điểm khác biệt và mang tính gay gắt hơn, quyết liệt hơn so với các giai đoạn trước đó. III.2. Chiến tranh lạnh III.2.1. Học thuyết Truman và sự khởi đầu chiến tranh lạnh Lịch sử loài người đã chứng kiến không biết bao nhiêu cuộc chiến tranh với rất nhiều hình thái và diễn biến, cùng với những hệ quả hết sức khác nhau đối với sự phát triển của xã hội loài người. Cuộc chiến tranh lạnh giữa hai cường quốc Xô-Mĩ trong nửa sau của thế kỉ XX đồng thời là đại diện cho sự đối đầu giữa hai khối Đông – Tây có những khác lạ không chỉ vì tên gọi của nó mà còn về hình thái, diễn biến. Vậy vì sao có sự ra đời của chiến tranh lạnh: Trước hết, đó là do sự đối lập về mục tiêu và chiến lược giữa hai cường quốc Xô – Mĩ. Liên Xô chủ trương duy trì hoà bình, an ninh thế giới, bảo vệ những thành quả của chủ nghĩa xã hội và thúc đẩy phong trào cách mạng thế giới. Ngược lại, Mĩ ra sức chống phá Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa, đẩy lùi phong trào cách mạng thế giới nhằm thực hiện mưu đồ bá chủ thế giới. Mặt khác, sau chiến tranh thế giới thứ hai, Mĩ hết sức lo ngại ảnh hưởng to lớn của Liên Xô cùng những thắng lợi của các cuộc cách mạng dân chủ nhân dân ở các nước Đông Âu, đặc biệt là sự thành công của cách mạng Trung Quốc dẫn tới sự ra đời của nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa. Chủ nghĩa xã hội trở thành một hệ thống thế giới. Thứ hai, sau chiến tranh thế giới thứ hai, Mĩ vươn lên thành nước tư bản giàu mạnh nhất trên tất cả các mặt kinh tế, quân sự, nắm độc quyền vũ khí nguyên tử, do vậy Mĩ tự cho mình độc quyền lãnh đạo thế giới. Tổng thống Mĩ Truman công khai tuyên bố: Ngày nay Hoa Kì là một quốc gia mạnh, không có một quốc gia nào mạnh hơn, điều đó có nghĩa là Mĩ có nghĩa vụ nắm quyền lãnh đạo thế giới. 15 Tháng 3/1947, Tổng thống mĩ Truman đọc diễn văn trước quốc hội Mĩ chính thức đưa ra học thuyết Truman. Theo học thuyết này, thì các nước Đông Âu vừa bị cộng sản thôn tính và những đe doạ tương tự đang diễn ra trên nhiều nước khác. Vì vậy Mĩ phải đứng ra đảm nhiệm sứ mạng lãnh đạo thế giới tự do, phải giúp đỡ các dân tộc trên thế giới chống lại sự đe doạ của chủ nghĩa cộng sản, chống lại sự bành trướng của nước Nga giúp đỡ bằng mọi biện pháp kinh tế, quân sự. Tổng thống Mĩ Truman đã phát động cuộc chiến tranh lạnh chống liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Vậy chiến tranh lạnh là gì? Theo phía Mĩ “Chiến tranh lạnh là chiến tranh không nổ súng, không đổ máu, nhưng luôn ở tình trạng chiến tranh nhằm ngăn chặn rồi tiêu diệt Liên Xô” [5; 304] Với sự ra đời của học thuyết Truman, mối quan hệ Đồng minh giữa Liên Xô với Mĩ và các nước phương Tây trong thời kì chiến tranh chống phát xít đã tan vỡ thay vào đó là ‘cuộc chiến tranh lạnh”, dẫn tới sự căng thẳng, gay gắt trong quan hệ quốc tế. Để phát động “Chiến tranh lạnh, Mĩ tìm cách lôi kéo các nước Đồng minh vào những tổ chức kinh tế, chính trị, quân sự để qua đó thao túng, khống chế các nước này. Năm 1947, mĩ đưa ra kế hoạc Mácsan còn gọi là kế hoạch “Phục hưng châu Âu” nhằm giúp các nước châu Âu bị thiệt hại nặng nề trong chiến tranh nhanh chóng khôi phục, phát triển kinh tế qua đó khống chế, nô dịch các nước này. Trước tình hình đó năm 1949, Liên Xô và các nước Đông Âu đã thành lập Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV), nhằm thực hiện sự hợp tác và giúp đỡ lẫn nhau giữa các nước xã hội chủ nghĩa. Năm 1949, Mĩ và các nước phương Tây đã thành lập khối quân sự - Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương, đây là Liên minh quân sự lớn nhất của các nước tư bản Tây Âu do Mĩ đứng đầu nhằm chống lại Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Tháng 5/1955, Liên Xô và các nước Đông Âu đã thành lập Tổ chức Hiệp ước Vacsava, một liên minh chính trị - quân sự mang tính chất phòng thủ của các nước xã hội chủ nghĩa châu Âu. Sự ra đời của những khối kinh tế ( Mácsan và SEV), khối quân sự (Nato và Vácsava) đối đầu nhau là những sự kiện đánh dấu sự xác lập của cục diện hai cực, hai phe. Chiến tranh lạnh đã bao trùm cả thế giới. III.2.2. Một số diễn biến của chiến tranh lạnh Cuộc chiến tranh lạnh giữa hai phe tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa mà đứng đầu là Mĩ và Liên Xô đã diễn ra trên hầu hết các lĩnh vực từ chính trị, quân sự đến kinh tế, văn hoá, tư tưởng. Sau đây là một số diễn biến chính của cuộc chiến tranh lạnh. III.2.2.1. Sự xuất hiện hai khối quân sự đối đầu và cuộc chạy đua vũ trang giữa hai khối tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Để tiến thêm một bước nữa cho việc thực hiện âm mưu thống trị thế giới và chống lại các nước xã hội chủ nghĩa, phong trào giải phóng dân tộc, Mỹ tiến hành lập các khối quân sự xâm 16 lược nhằm tập hợp các lực lượng phản cách mạng đặt dưới sự chỉ huy của Mĩ để bao vây Liên Xô, các nước dân chủ nhân dân Đông Âu và các nước có cao trào giải phóng dân tộc. Bước đầu tiên trên con đường xây dựng các khối quân sự xâm lược là “Hiệp định phòng thủ Tây bán cầu” kí giữa Mĩ và các nước chư hầu Mĩ ở hội nghị Riô đơ Gianêrô tháng 9/1947. Tiếp theo hiệp định trên, Anh, Pháp và các nước phương Tây bắt đầu thương lượng xây dựng liên minh quân sự-chính trị giữa các nước phương Tây. Tháng 3/1948, hiệp ước “Liên hiệp Tây Âu” đã được kí kết giữa 5 nước (Anh, Pháp, Hà Lan, Bỉ, Lucxembua) ở Brucxen, trong đó Anh giữ vai trò lãnh đạo tổ chức này. Mĩ hoan nghênh việc thành lập tổ chức này, nhưng không thoả mãn vì Mĩ không có vai trò trong tổ chức này và Mĩ muốn thành lập một tổ chức rộng lớn hơn để nắm quyền lãnh đạo. Năm 1949, Mĩ và 11 nước châu Âu kí kết hiệp ước thành lập tổ chức quân sự Bắc Đại Tây Dương gọi tắt là NATO và Mĩ nắm quyền lãnh đạo trong tổ chức này. Thực chất, khối NATO là một công cụ của chính sách xâm lược bành trướng của Mĩ, cũng như là một tổ chức để chống lại Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Năm 1954, Mĩ và các nước phương Tây kí hiệp ước Pari nhằm vũ trang lại Tây Đức và đưa Tây Đức vào khối quân sự NATO, biến Tây Đức thành một lực lượng xung kích chống lại cộng hoà dân chủ Đức, Lên Xô và các nước Đông Âu xã hội chủ nghĩa. Trước tình đó các nước Đông Âu và Liên Xô, đã thành lập tổ chức Hiệp ước Vacxava (1955), nhằm giữ gìn an ninh của các nước hội viên, duy trì hoà bình ở châu Âu và củng cố hơn nữa tình hữu nghị và sự hợp tác bền vững giữa các nước hội viên. Liên Xô đứng đầu và có vai trò lãnh đạo khối này. Sau khi thành lập, cả hai khối quân sự đều ra sức chạy đua vũ trang, trang bị vũ khí hết sức hiện đại để tăng cường sức mạnh của khối mình. Mĩ đã tiếp tục thành lập các khối quân sự, liên minh quân sự ở các khu khác nhằm hỗ trợ cho khối NATO và bao vây Liên Xô, các nước xã hội chủ nghĩa: Hiệp định an ninh Mĩ-Nhật (9/1951), khối ANZUS (Mĩ-Ôxtrâylia-Niu Dilân) (9/1951), khối SEATO ở Đông Nam Á (9/1954), khối CENTO ở Trung Cận Đông (1959). Mĩ đã thiết lập trên 2000 căn cứ quân sự, đưa hàng chục vạn quân Mĩ đóng rải rác ở khắp mọi nơi trên thế giới. BẢNG SO SÁNH LỰC LƯỢNG QUÂN SỰ GIỮA HAI KHỐI (vào những năm 70) 1. Vũ khí thông thường Khối Vacsava Khối Nato Quân số 5.373.100 3.660.200 Xe tăng 59.470 30.690 Pháo các loại 71.876 57.660 Máy bay chiến đấu 7.876 7.130 Tầu ngầm 228 200 Tàu chiến các loại 102 499 1.398 1.018 2. Vũ khí hạt nhân chiến lược Tên lửa chiến lược ICBM (loại đặt trên bệ 17 phóng mặt đất) SLBM (loạiđặt trên tàu ngầm) 922 672 Máy bay chiến lược 160 518 Tà ngầm chiến lược 62 36 Phía Liên Xô cũng đưa hàng chục vạn quân ra đóng ở các nước Đông Âu (tập trung ở Đông Đức), ở Mông Cổ và biên giới Xô-Trung. Cuộc chạy đua vũ trang giữa hai nước Xô-Mỹ đã lên tới đỉnh cao vào những năm 70 thế kỉ XX. Theo ước tính của các nhà quân sự chỉ cần phóng ra 1/2 số kho vũ khí hạt nhân của Mĩ hoặc của Liên Xô cũng đủ để huỷ diệt toàn bộ sự sống của con người và nền văn minh nhân loại. III.2.2.2. Các cuộc chiến tranh cục bộ Mặc dù trong quá trình diễn ra chiến tranh lạnh không diễn ra đối đầu quân sự giữa hai siêu cường Xô-Mĩ, nhưng đã xảy ra rất nhiều những cuộc chiến tranh cục bộ mà đứng đằng sau các bên tham chiến có sự hậu thuẫn của hai siêu cường Xô-Mĩ, thể hiện sự đối đầu Đông –Tây. Sau đây là một số cuộc chiến tranh cục bộ nổi bật thể hiện sự đối đầu Đông-Tây. *Cuộc phong toả Béclin (1948) và bức tường Béclin (1961) Trái với thoả thuận tại hội nghị Ianta và Pốtxđam (1945) về một giải pháp thống nhất nước Đức, tháng 2/1948, tại Luân Đôn các nước Mĩ, Anh, Pháp đã cùng nhau đề ra một quy chế về tương lai cho việc hợp nhất ba khu vực chiếm đóng của họ. Liên Xô kịch liệt phản đối. Để trả đũa cho việc thoả thuận riêng rẽ này, ngày 31/3/1948, Liên Xô quyết định phong toả, kiểm soát tất cả các mối liên hệ giữa các khu vực với Tây Đức, Tây Béclin. Tình hình châu Âu trở nên căng thẳng, các nước Tây Âu phải tổ chức cầu hàng không để duy trì việc tiếp tế cho Tây Béclin. Cuộc phong toả Béclin của Liên Xô kéo dài hơn một năm, được chấm dứt vào ngày 12/5/1949, sau khi cùng ngày các nước phương Tây bãi bỏ việc ngăn chặn buôn bán giữa các khu vực Đông và Tây Béclin. Vào năm 1961, vấn đề Đức lại trở nên căng thẳng. Đó là trước tình trạng di cư ồ ạt từ Đông Đức sang Tây Đức gây nên nhiều khó khăn, không ổn định về kinh tế, chính trị, xã hội ở Đông Đức. Đêm 12/8/1961, chính cộng hoà dân chủ Đức đã xây dựng một bức tường với dây kẽm gai ngăn cách hai khu vực Đông và Tây Béclin. Từ đó việc qua lại giữa hai khu vực Béclin bị đình chỉ, quan hệ giữa hai nhà nước Đức ngày càng đối đầu quyết liệt. Bức tường Béclin còn thể hiện cho sự đối đầu Đông – Tây rất gay gắt. * Cuộc chiến tranh Đông Dương (1945-1954) Sau khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, thực dân Pháp quay trở lại xâm chiếm Đông Dương. Cuộc chiến tranh này cũng nằm trong phạm vi đối đầu giữa hai cực Đông – Tây. Đặc biệt từ năm 1950 trở đi khi nhân dân Đông Dương nhận được sự giúp đỡ của Liên xô, Trung Quốc về vũ khí, trang thiết bị chiến tranh đối chọi lại với thực dân Pháp có sự giúp đỡ đắc lực của đế quốc Mĩ nhằm mở rộng chiến tranh Đông Dương và giành thắng lợi quyết định. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ của nhân dân Việt Nam (7/5/1954) đã buộc thực dân Pháp phải kí kết Hiệp 18 định Jơnevơ về Đông Dương (21/71954) công nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, Lào và Campuchia. Qua thắng lợi của nhân dân Đông Dương càng củng cố sức mạnh và tăng cường sức mạnh của phe xã hội chủ nghĩa. *Cuộc chiến tranh Triều Tiên (1950-1953) Ở Triều Tiên cuộc chiến tranh cục bộ giữa một bên là quân đội Mĩ và các nước Đồng Minh của Mĩ, quân đội Nam Triều Tiên với một bên là quân chí nguyện Trung Quốc với sự hậu thuẫn về mọi mặt của Liên Xô đã nổ ra ngày 26/5/1950. Đây cũng là biểu hiện của sự đối đầu gay gắt giữa hai phe Đông – Tây. Sau ba năm chiến tranh mà cả hai phía đều tổn thất nặng nề về người và của, tháng 7/1953, tại Hội nghị quân sự tại Bàn Môn Điếm hai phía Trung Quốc, cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên với Mỹ, Hàn Quốc đã kí hiệp định đình chiến, lấy vĩ tuyến 38 làn ranh giới quân sự giữa hai miền Bắc Nam trở lại với ranh giới cũ trước chiến tranh. Cuộc chiến tranh Triều Tiên là sự đụng đầu trực tiếp đầu tiên giữa hai phe, không phân thắng bại. *Cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam của đế quốc Mĩ. Sau khi kháng chiến chống Pháp kết thúc thắng lợi, Việt Nam lại phải tiến hành cuộc kháng chiến trường kì chống đế quốc Mĩ xâm lược (1954-1975). Chiến tranh Việt Nam đã trở thành cuộc chiến tranh cục bộ lớn nhất phản ánh mâu thuẫn giữa hai phe với một bên là đế quốc Mĩ với một bên là nhân dân Việt Nam có sự giúp đỡ của Liên Xô, Trung Quốc và phe xã hội chủ nghĩa. Kết cục cuối cùng, đế quốc Mĩ bị thất bại và buộc phải công nhân độc lập chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, cuộc chiến tranh kết thúc vào năm 1975 để lại những hậu quả nặng nề đối với Mĩ nhưng lại cổ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng thế giới và tăng cường tiềm lực cho phe xã hội chủ nghĩa. Tóm lại trong thời kì chiến tranh lạnh, mặc dù không xảy ra chiến tranh thế giới nhưng quan hệ quốc tế luôn trong tình trạng căng thẳng, gay gắt, nhân loại “đung đưa bên miệng hố chiến tranh”. Hầu hết các cuộc chiến tranh cục bộ hoặc xung đột quân sự ở trên thế giới với những hình thức và mức độ khác nhau đều liên quan tới sự đối đầu giữa hai cực Xô-Mỹ. III.2.3. Xu thế hoà hoãn Đông - Tây và chiến tranh lạnh chấm dứt Mặc dù chiến tranh lạnh vẫn tiếp diễn nhưng từ đầu những năm 70 xu hướng hoà hoãn Đông – Tây đã xuất hiện với những cuộc gặp gỡ thương lượng Xô-Mĩ. Trên cơ sở những thoả thuận Xô-Mĩ, ngày 9/11/1972, hai nước Đức – Cộng hoà dân chủ Đức và Cộng hoà liên bang Đức đã kí kết tại Bon Hiệp định về những cơ sở của quan hệ giữa Đông Đức và Tây Đức. Theo đó hai bên phải tôn trọng không điều kiện chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của nhau cũng như của các nước châu Âu trên đường biên giới hiện tại. Hai bên thiết lập quan hệ láng giềng thân thiện, bình thường trên cơ sở bình đẳng, giải quyết các vấn đề tranh chấp bằng biện pháp hoà bình và sẽ tự kiềm chế việc đe doạ bằng vũ lực hay sử dụng vũ lực. 19 Cũng trong năm 1972, hai siêu cường Xô - Mĩ đã thoả thuận về việc hạn chế vũ khí chiến lược và ngày 26-5 kí Hiệp ước về việc hạn chế hệ thống phòng chống tên lửa (ABM) sau đó là Hiệp định hạn chế vũ khí tiến công chiến lược (gọi tắt là SALT – 1). Hiệp ước ABM quy định: Liên Xô và Mĩ mỗi nước chỉ được xây dựng hai hệ thống ABM với mỗi hệ thống có 100 tên lửa chống tên lửa. Sau đó, trong năm 1974 hai nước lại thoả thuận mỗi nước chỉ có một hệ thống ABM. Với hai hiệp ước này từ giữa những năm 70 đã hình thành thế cân bằng chiến lược giữa Liên Xô và Mĩ về lực lượng quân sự nói chung và về vũ khí hạt nhân chiến lược nói riêng. Tháng 8/1975, 33 nước châu Âu cùng Mĩ và Canada đã kí kết Định ước Henxinki, khẳng định những nguyên tắc trong quan hệ giữa các quốc gia như bình đẳng, chủ quyền, sự bền vững của đường biên giới, giải quyết hoà bình các tranh chấp… nhằm đảo bảo an ninh châu Âu và sự hợp tác giữa các nước về kinh tế, khoa học, kĩ thuật và bảo vệ môi trường. Định ước Henxinki năm 1975, đánh dấu sự chấm dứt tình trạng đối đầu giữa hai khối nước tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa ở châu Âu, đồng thời tạo nên một cơ chế giải quyết các vấn đề liên quan đến hoà bình, an ninh ở châu lục này. Cùng với các sự kiện trên, từ đầu những năm 70, hai siêu cường Xô-Mĩ đã tiến hành những cuộc gặp gỡ cấp cao nhất là từ năm 1985 khi Goocbachốp lên cầm quyền ở Liên Xô. Hầu như hàng năm đều diễn ra các cuộc gặp gỡ giữa nguyên thủ hai nước - Goócbachốp và Rigân, và sau đó là Goócbachốp và Busơ. Qua những cuộc gặp gỡ này nhiều văn kiện hợp tác về kinh tế, buôn bán, văn hoá và khoa học kĩ thuật đã được kí kết giữa hai nước, nhưng trọng tâm là những thoả thuận về thủ tiêu tên lửa tầm trung ở châu Âu (gọi tắt là INF, chiếm khoảng 3% kho vũ khí hạt nhân của mỗi nước). Cũng từ năm 1987, hai nước Mĩ và Liên Xô đã thoả thuận cùng giảm một bước quan trọng trong cuộc chạy đua vũ trang, từng bước chấm dứt cục diện “chiến tranh lạnh”, cùng hợp tác với nhau giải quyết các vụ tranh chấp và xung đột quốc tế. Tháng 12/1989, trong cuộc gặp gỡ không chính thức tại đảo Manta (Địa Trung Hải), Tổng bí thư Đảng cộng sản Liên Xô Goócbachốp và tổng thống Mĩ Busơ đã chính thức cùng tuyên bố chấm dứt chiến tranh lạnh. Sở dĩ Mĩ và Liên Xô chấm dứt chiến tranh lạnh vì: Thứ nhất, trải qua hơn 40 năm, với gánh nặng “chạy đua vũ trang” và “bao” về chi tiêu quân sự hầu khắp thế giới (thời gian này hai nước Xô-Mĩ phải gánh chịu từ 50 đến 55% chi tiêu quân sự của toàn thế giới), bản thân hai nước này suy giảm thế mạnh của họ về nhiều mặt so với các cường quốc khác. Thứ hai, Mĩ và Liên Xô đều đứng trước những khó khăn và thách thức hết sức to lớn: hai nước Đức và Nhật Bản – hai nước phát xít chiến bại nay vươn lên mạnh mẽ, trở thành đối thủ nguy hiểm đối với Mĩ và Liên Xô; các nước trong “Khối thị trường chung châu Âu (EEC)” trở nên rất mạnh; cuộc “Chiến tranh kinh tế” mang tính toàn cầu mà cả thế giới đang ra sức chạy 20
- Xem thêm -